مقدمه
تا مدتها تصور میشد که تنها سیستم ایمنی تطبیقی—یعنی لنفوسیتهای B و T—قادر به «یادآوری» عوامل بیماریزا هستند.
با این حال، پژوهشهای بسیار جدید نشان دادهاند که سیستم ایمنی ذاتی نیز میتواند نوعی حافظه عملکردی ایجاد کند؛ پدیدهای که امروزه با عنوان حافظه ایمنی یا Trained Immunity شناخته میشود.
در نتیجه، این کشف میتواند توضیح دهد که چرا برخی افراد، حتی بدون واکسیناسیون خاص یا سطح بالای آنتیبادی، مقاومت بیشتری در برابر عفونتها از خود نشان میدهند.
حافظه ایمنی چیست؟
بهطور خلاصه، حافظه ایمنی به توانایی سیستم ایمنی ذاتی برای پاسخ سریعتر و مؤثرتر در مواجهههای بعدی با عوامل بیماریزا گفته میشود.
برخلاف ایمنی تطبیقی، این نوع حافظه:
- به آنتیبادی وابسته نیست
- اختصاصی یک ویروس یا باکتری خاص نیست
- اما در عین حال، باعث تقویت پاسخ ایمنی در برخوردهای بعدی میشود
بنابراین، بدن میتواند بدون تولید آنتیبادی جدید، واکنشی کارآمدتر نشان دهد.
مکانیسم زیستی حافظه ایمنی
مطالعات اخیر نشان میدهد که حافظه ایمنی از طریق چند مسیر زیستی کلیدی ایجاد میشود. از جمله:
- تغییرات اپیژنتیک در سلولهای ایمنی ذاتی
- بازبرنامهریزی متابولیسم سلولی
- افزایش آمادگی عملکردی سلولهایی مانند ماکروفاژها و مونوسیتها
در نتیجه این تغییرات، سیستم ایمنی ذاتی در مواجهههای بعدی، نهتنها سریعتر بلکه هوشمندانهتر عمل میکند.
چرا این کشف اهمیت دارد؟
از یک سو، مفهوم حافظه ایمنی میتواند نگاه ما به پیشگیری از بیماریها را متحول کند.
از سوی دیگر، این پدیده توضیح میدهد که چرا بعضی افراد:
- کمتر دچار عفونتهای مکرر میشوند
- پاسخ ملایمتری به ویروسهای تنفسی نشان میدهند
- یا دوره بیماری کوتاهتری را تجربه میکنند
بهعلاوه، این کشف مسیرهای جدیدی برای تقویت ایمنی بدون تحریک بیشازحد سیستم ایمنی فراهم میکند.
ارتباط حافظه ایمنی با بیماریهای مزمن
با وجود مزایای بالقوه، پژوهشگران دریافتهاند که حافظه ایمنی همیشه مفید نیست.
در برخی شرایط خاص:
- ممکن است باعث التهاب مزمن شود
- یا در بروز و تشدید بیماریهای خودایمنی نقش داشته باشد
بنابراین، همانطور که تقویت ایمنی اهمیت دارد، تنظیم و تعادل آن نیز حیاتی است.
آیا میتوان حافظه ایمنی را تقویت کرد؟
بر اساس شواهد اولیه، عوامل سبک زندگی نقش مهمی در شکلگیری و تنظیم حافظه ایمنی دارند. بهعنوان مثال:
- تغذیه سالم و متعادل
- خواب کافی و منظم
- کاهش استرس مزمن
- حفظ سلامت میکروبیوم روده
با این حال، باید توجه داشت که تحقیقات در این حوزه همچنان ادامه دارد و توصیههای درمانی قطعی نیازمند شواهد بیشتر هستند.
رویکرد درمانگاه مشیری
در درمانگاه مشیری:
- سلامت سیستم ایمنی بهصورت جامع و فردمحور بررسی میشود
- عوامل سبک زندگی مؤثر بر ایمنی شناسایی میگردد
- تمرکز اصلی بر پیشگیری علمی، پایدار و مبتنی بر شواهد است
جمعبندی
در نهایت، حافظه ایمنی یکی از مهمترین کشفیات سالهای اخیر در علم ایمنیشناسی محسوب میشود.
این مفهوم میتواند درک ما از مقاومت بدن در برابر بیماریها را بهطور اساسی تغییر دهد و راه را برای پزشکی پیشگیرانه، شخصیسازیشده و هوشمند هموار کند.
منابع علمی (References)
- Netea, M. G., et al. (2020).Trained immunity: A program of innate immune memory in health and disease.Science, ۳۵۲(۶۲۸۴).
- Netea, M. G., Domínguez-Andrés, J., et al. (2019).Defining trained immunity and its role in health and disease.Nature Reviews Immunology
- Arts, R. J. W., et al. (2018).Immunometabolic pathways in BCG-induced trained immunity.Cell Reports, ۱۷(۱۰), ۲۵۶۲–۲۵۷۱.
- Divangahi, M., et al. (2021).Trained immunity, tolerance, priming and differentiation: distinct immunological processes.Nature Immunology, ۲۲, ۲–۶.
- Kaufmann, E., et al. (2018).BCG educates hematopoietic stem cells to generate protective innate immunity against tuberculosis.Cell, ۱۷۲(۱–۲), ۱۷۶–۱۹۰.🔗
- National Institutes of Health (NIH)Innate immune memory and trained immunity./
- European Journal of Immunology (2022)Trained immunity: implications for vaccination and inflammatory diseases.🔗
