مقدمه
بزاق یکی از مهمترین عوامل دفاعی دهان است، اما نقش آن اغلب نادیده گرفته میشود.
خشکی دهان مزمن یا زروستومیا حالتی است که در آن ترشح بزاق کاهش مییابد یا کیفیت بزاق تغییر میکند و این مسئله میتواند بهطور مستقیم سلامت دندانها، لثهها و مخاط دهان را تهدید کند.
مطالعات جدید نشان میدهد زروستومیا فقط یک احساس ناخوشایند نیست، بلکه یک عامل خطر مستقل برای پوسیدگی شدید دندان و بیماریهای پریودنتال محسوب میشود.
فیزیولوژی بزاق و نقش آن در سلامت دهان
بزاق توسط غدد بزاقی اصلی (پاروتید، سابماندیبولار و سابلینگوال) و غدد فرعی تولید میشود و وظایف کلیدی دارد:
- شستوشوی مکانیکی دهان
- خنثیسازی اسیدهای باکتریایی
- تأمین کلسیم و فسفات برای بازسازی مینای دندان
- مهار رشد باکتریها و قارچها
- تسهیل بلع و تکلم
کاهش بزاق باعث برهم خوردن تعادل میکروبی دهان و افزایش pH اسیدی میشود که محیطی ایدهآل برای پوسیدگی ایجاد میکند.
خشکی دهان مزمن چیست؟
خشکی دهان زمانی مزمن تلقی میشود که:
- احساس خشکی بیش از چند هفته ادامه داشته باشد
- یا کاهش بزاق بهصورت پایدار وجود داشته باشد
این وضعیت میتواند ناشی از کاهش حجم بزاق یا تغییر ترکیب آن (کاهش مواد محافظتی) باشد.
علائم بالینی خشکی دهان مزمن
- احساس چسبندگی دهان
- نیاز مداوم به نوشیدن آب
- بوی بد دهان
- سوزش زبان
- ترک لبها
- دشواری در جویدن و بلع
- پوسیدگیهای سریع و غیرمعمول
- التهاب و تحلیل لثه
در موارد شدید، عفونتهای قارچی دهان نیز دیده میشود.
علل علمی خشکی دهان (یافتههای جدید)
۱) داروها
بیش از ۵۰۰ دارو میتوانند بزاق را کاهش دهند، از جمله:
- داروهای ضدافسردگی
- داروهای ضداضطراب
- داروهای فشار خون
- آنتیهیستامینها
۲) اختلالات سیستم عصبی
فعال شدن بیشازحد سیستم سمپاتیک باعث مهار ترشح بزاق میشود.
۳) بیماریهای سیستمیک
- دیابت
- اختلالات تیروئید
- بیماریهای خودایمنی
۴) استرس مزمن
استرس طولانیمدت از طریق محور عصبی–هورمونی، بزاق را کاهش میدهد.
۵) تنفس دهانی
بهویژه هنگام خواب، باعث تبخیر بزاق میشود.
۶) افزایش سن
با افزایش سن، عملکرد غدد بزاقی کاهش مییابد.
پیامدهای دندانی و پریودنتال خشکی دهان
خشکی دهان مزمن میتواند منجر به:
- پوسیدگیهای گسترده در نواحی غیرمعمول
- تخریب سریع مینای دندان
- افزایش پلاک و جرم
- التهاب و خونریزی لثه
- بیماریهای پیشرفته پریودنتال
- لق شدن دندانها
تشخیص خشکی دهان در درمانگاه مشیری
تشخیص بر اساس ترکیب موارد زیر انجام میشود:
- شرح حال دقیق بیمار
- بررسی داروهای مصرفی
- معاینه غدد بزاقی
- ارزیابی وضعیت دندانها و لثه
- بررسی علائم سیستمیک
- در صورت نیاز، اندازهگیری جریان بزاق
درمان علمی خشکی دهان
۱) درمان علت زمینهای
اصلاح داروها یا کنترل بیماریهای سیستمیک.
۲) تحریک ترشح بزاق
آدامس بدون قند یا محرکهای بزاق.
۳) جایگزینهای بزاق
در موارد کاهش شدید بزاق.
۴) پیشگیری دندانی
فلورایدتراپی، ترمیم پوسیدگیها، جرمگیری منظم.
۵) اصلاح سبک زندگی
افزایش مصرف آب، کاهش کافئین، ترک دخانیات.
۶) کنترل استرس
کاهش استرس نقش مهمی در بهبود عملکرد بزاق دارد.
رویکرد درمانگاه مشیری
در این مرکز:
- علت خشکی دهان بهصورت ریشهای بررسی میشود
- از پوسیدگیهای زودرس پیشگیری میگردد
- سلامت لثه و دندانها بهصورت دورهای پایش میشود
- آموزش دقیق مراقبتهای خانگی ارائه میشود
جمعبندی
خشکی دهان مزمن یک اختلال ساده اما پرعواقب است که میتواند سلامت دهان و دندان را بهطور جدی تهدید کند.
تشخیص زودهنگام، درمان علت زمینهای و مراقبت حرفهای دندانپزشکی، کلید پیشگیری از عوارض بلندمدت این مشکل است.
