مقدمه
کورتیزول هورمون اصلی استرس است و به بدن کمک میکند در زمان خطر انرژی و تمرکز بیشتری داشته باشد.
اما در زندگی امروز، استرسِ کوتاه و موقتی تبدیل شده به استرس مزمن؛
در نتیجه سطح کورتیزول برای مدت طولانی بالا میماند یا گاهی برعکس، آنقدر کاهش مییابد که بدن دیگر توان پاسخگویی ندارد.
این اختلال میتواند باعث:
- خستگی شدید
- بیخوابی
- اضطراب
- چاقی شکمی
- افت تمرکز
- ضعف ایمنی
شود.
نقش کورتیزول در بدن (علمی و دقیق)
کورتیزول در سه محور اصلی نقش دارد:
تنظیم انرژی
در شرایط استرس، کورتیزول گلوکز را آزاد میکند تا انرژی فوری فراهم شود.
تنظیم التهاب
در کوتاهمدت ضدالتهاب است، اما در طولانیمدت برعکس باعث التهاب مزمن میشود.
تعادل هورمونی
بر هورمونهای تیروئید، انسولین، ملاتونین و حتی هورمونهای جنسی اثر مستقیم دارد.
وقتی کورتیزول از تعادل خارج شود، تمام این سیستمها دچار اختلال میشوند.
علائم اختلال کورتیزول (بالا یا پایین)
کورتیزول بالا
- بیخوابی و بیدارشدنهای مکرر
- چاقی شکمی
- اضطراب و تحریکپذیری
- تپش قلب
- قند خون نوسانی
- سردردهای تنشی
- ضعف ایمنی
کورتیزول پایین (پس از استرس طولانیمدت)
- خستگی شدید
- افت فشار
- مهذهنی
- بیحوصلگی
- نیاز شدید به قهوه و شیرینی
- سردی دستوپا
بسیاری از افراد از یک مرحله به مرحله دیگر تغییر میکنند.
دلایل شایع اختلال کورتیزول در زندگی امروز
- استرس شغلی و روانی
- مصرف مداوم موبایل قبل از خواب
- خواب کم و نامنظم
- رژیمهای سخت
- مصرف زیاد قهوه
- التهاب پنهان بدن
- کمبود ویتامین D، منیزیم و B12
- مشکلات تیروئید
پژوهشهای ۲۰۲۵ تأیید کردهاند که نور آبی شب یکی از بزرگترین عوامل افزایش کورتیزول است.
چگونه اختلال کورتیزول تشخیص داده میشود؟
در درمانگاه مشیری از ترکیب موارد زیر استفاده میشود:
- آزمایش کورتیزول صبح و عصر
- آزمون کورتیزول بزاقی (در صورت نیاز)
- تستهای تیروئید
- ویتامین D، آهن، B12
- ارزیابی خواب و استرس
- بررسی علائم بالینی
الگوی «کاهش عصر و افزایش شب» یکی از شایعترین اختلالات نسل امروز است.
درمان علمی اختلال کورتیزول
۱) اصلاح خواب
خواب باکیفیت قویترین تنظیمکننده کورتیزول است.
۲) کاهش نور آبی
قطع موبایل ۹۰ دقیقه قبل از خواب.
۳) تغذیه ضدالتهاب
کاهش قند، غذاهای فرآوریشده و چربی ترانس.
۴) افزایش مواد معدنی
منیزیم و پتاسیم در کاهش کورتیزول بسیار مؤثر هستند.
۵) فعالیت بدنی منظم
پیادهروی روزانه ۲۰–۳۰ دقیقه.
۶) مدیریت استرس
تنفس عمیق، مدیتیشن، یوگا، برنامهریزی.
۷) درمان علت زمینهای
مشکلات تیروئید، کمبود ویتامینها یا التهاب پنهان.
رویکرد درمانگاه مشیری
در این مرکز: ارزیابی کامل محور هورمونی HPA
بررسی کمبودها و عوامل استرسزا
تنظیم برنامه خواب
اصلاح تغذیه و مکملدرمانی
پیگیری دورهای برای بازگشت تعادل هورمونی
هدف: کاهش استرس، بهبود خواب، افزایش انرژی و جلوگیری از چاقی شکمی.
جمعبندی
اختلال کورتیزول یکی از نادیدهگرفتهشدهترین مشکلات پزشکی امروز است.
این اختلال میتواند علت پنهان بسیاری از علائم شایع مثل خستگی، بیخوابی، افزایش وزن و اضطراب باشد.
تشخیص بهموقع و درمان علمی آن میتواند کیفیت زندگی را بهطور چشمگیری ارتقا دهد.
